Kriza Franceze dhe Europa

Franca nuk mund të qeveriset më. Ky nuk është një aksident politik, është një rraskapitje strukturore. Në këtë analizë, do t’ju tregoj pse kriza aktuale politike franceze nuk është një thjesht një bllokim parlamentar që do të zgjidhet me një negociatë teknike, por simptoma e një shembjeje më të thellë: asaj të një sistemi politik që ka humbur çdo kapacitet për të prodhuar konsensus, për të legjitimuar elitat e veta dhe për të mobilizuar qytetarët. Dhe pse kjo shembje nuk prek vetëm Francën, por të gjithë arkitekturën evropiane.

Që nga zgjedhjet legjislative të parakohshme, Franca ndodhet në një situatë të paprecedentë nën Republikën e pestë. Asnjë bllok politik nuk disponon një shumicë. E majta radikale ka përparuar por mbetet në pakicë; qendra makroniste ka humbur shumicën e saj absolute; e djathta ekstremiste ka marrë një rezultat historik, por nuk i ka konvertuar votat e saj në mandate në mënyrë proporcionale. Rezultati: një parlament i fragmentuar ku asnjë koalicion stabil nuk mund të formohet.

Vëzhguesit politikë e paraqesin këtë si një problem teknik. Do të mjaftonte, thonë ata, të negociohej një koalicion kompromisi, të emërohej një Kryeministër konsensual, të gjendej një program minimal mbi të cilin të gjithë mund të bien dakord. Por ky lexim është sipërfaqësor, sepse problemi nuk është mungesa e shumicës: është mungesa e legjitimitetit. Asnjë lider politik francez sot nuk mund të pretendojë se mishëron një shumicë demokratike të pranuar si legjitime nga e gjithë popullsia.

Le të marrim Emmanuel Macron, i rizgjedhur në vitin 2022 përballë Marine Le Pen, jo për shkak të mbështetjes për projektin e tij, por nga refuzimi i së djathtës ekstremiste. Legjitimiteti i tij ishte që atëherë i brishtë. Duke shpallur zgjedhje të parakohshme pas humbjes në zgjedhjet evropiane, ai luajti një kartë vetëvrasëse. Shpresonte të qartësonte peizazhin politik, t’i detyronte francezët të zgjidhnin mes kampit të tij dhe ekstremeve, por francezët zgjodhën fragmentimin. Ata refuzuan t’i jepnin shumicën askujt. Ky refuzim nuk është iracional, është një mesazh i qartë politik: asnjë nga projektet e propozuara nuk na bind.

Dhe pse asnjë projekt nuk bind? Sepse të gjitha bazohen mbi premtime që askush nuk i beson më. E majta premton drejtësi sociale dhe rishpërndarje; por Franca ka tashmë një shtet social masiv dhe popullsia po plaket aq shpejt sa shpenzimet sociale po bëhen të papërballueshme. Qendra premton reformë dhe modernizim; por çdo reformë shkakton greva masive dhe shoqëria franceze është strukturalisht refuzuese ndaj transformimeve të shpejta. E djathta ekstremiste premton sovranitet dhe kontroll migrator; por Franca është tashmë një vend multietnik dhe asnjë politikë nuk mund ta zhbëjë këtë realitet demografik.

Kjo udhëkryq i trefishtë ideologjik krijon një situatë ku qeverisja bëhet e pamundur, jo sepse politikanët janë inkompetentë, por sepse shoqëria franceze nuk mund të mobilizohet më rreth një projekti kolektiv koherent. Ajo është shumë e fragmentuar, shumë e polarizuar, shumë e lodhur. “Jelekët e verdhë” të viteve 2018-2019 e zbuluan këtë realitet: miliona francezë në rrugë, pa liderë, pa programe, pa kërkesa të unifikuara. Thjesht një refuzim masiv i sistemit politik në tërësi.

Tri Transformimet Strukturore

Por ajo që analizat konvencionale injorojnë është se kjo krizë nuk është specifike për Macron-in apo për këtë legjislaturë. Ajo është produkt i një transformimi demografik dhe antropologjik afatgjatë. Franca ka njohur, midis viteve 1960 dhe 2020, tri transformime madhore që kanë shkatërruar themelet e sistemit të saj politik.

Masifikimi arsimor: Në vitin 1960, më pak se 10% e një gjenerate merrnin maturën; sot janë mbi 80%. Ky shpërthim arsimor ka krijuar një popullsi të mbi-arsimuar dhe kritike që nuk beson më automatikisht atë që i thonë elitat. Rezultati: ekspertët dhe politikanët kanë humbur autoritetin e tyre natyror.

Shembja e familjes tradicionale: Franca kishte një strukturë familjare specifike (familja bërthamë) që prodhonte individë të lirë por solidarë. Që nga viti 1960, kjo strukturë është shpërbërë. Familjet monoparentale dhe celibatet e zgjatura kanë zëvendësuar familjen stabile. Një shoqëri individësh të atomizuar nuk mund të qeveriset më kolektivisht.

Sekularizimi radikal: Franca ishte historikisht katolike. Deri në vitet ’60, struktura mendore katolike — ideja e një të vërtete superiore, e sakrificës individuale për të mirën e përbashkët — mbeti e pranishme. Sot, kjo është zhdukur. Më pak se 5% e francezëve ndjekin rregullisht shërbesat fetare. Nuk ka më asnjë referencë transcendente që mund të legjitimojë sakrificat kolektive.

Ndikimi mbi Evropën dhe e Ardhmja

Franca, bashkë me Gjermaninë, formon motorin politik të Bashkimit Evropian. Kur Parisi dhe Berlini pajtohen, Evropa ecën përpara; kur njëri nga të dy bllokohet, Evropa ndalon. Sot, të dy janë të bllokuar simetrikisht.

Gjermania është e paralizuar nga kriza e saj ekonomike (recesioni industrial, varësia energjetike). Franca është e paralizuar nga kriza e saj politike. Rezultati: Bashkimi Evropian gjendet pa drejtim. Vendimet për Ukrainën merren me ngadalësi, politikat e mbrojtjes mbeten të bllokuara dhe reformat buxhetore shtyhen pafundësisht.

Franca po bëhet e pagovernueshme, jo përkohësisht, por në mënyrë strukturore. Çdo qeveri franceze sot është e dënuar të dështojë. Nëse propozon reforma ekonomike, do të bllokohet nga sindikatat. Nëse propozon politika sociale, do të bllokohet nga kufizimet buxhetore dhe tregjet financiare.

Skenarët e ardhshëm janë të kufizuar. Më optimisti? Franca pranon pagovernueshmërinë e saj si një normë të re. Më i mundshmi? Franca lëkundet mes fazave të paralizës dhe fazave të autoritarizmit. Nëse historia përsëritet, pyetja nuk është nëse ky sistem do të shembet, por kur, dhe çfarë do ta zëvendësojë atë.